II. MEŞRUTİYET’İN İLANINDAN SONRA BAŞLAYAN TENSİKATTA VİLAYET KAPI KETHÜDALIKLARININ KALDIRILMASI MESELESİ

Döndü ÇAVDAR

ÖZET

Bu makalede, Osmanlı devlet teşkilatında uzun süreden beri mevcudiyetini sürdüren vilayet kapı kethüdalıklarına yönelik, 1908-1909 tensikatında yapılan değişiklikler ve devam eden süreçte söz konusu kurumun kaldırılması ele alınmıştır. Vilayet kapı kethüdaları, Dâhiliye Nezaretindeki Kapı Kethüdaları Komisyonunda çalışan ve temsil ettiği vilayetlerin resmi işlerini yürüten memurlardır. Kapı kethüdaları esas olarak vilayetlerden Babıâli’ye gelen, Babıâli’den de vilayetlere giden evrakı kaydeder ve kapı çukadarları vasıtasıyla onları ait olduğu makamlara iletir; muhaberatı kolaylaştırır, muamelatı hızlandırırlardı. Önemli muharreratın güvenli şekilde gönderilmesini sağlar, mevcut emirlerin de vilayetlere bildirilmesini üstlenirlerdi. Devlet teşkilatında XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren varlığı bilinen kapı kethüdaları; 1793, 1863 ve 1909 tarihlerinde üç esaslı düzenlemeye tabi tutulmuşlardır. İlk iki düzenlemeyle ilgili çalışmalar yapılmasına rağmen son düzenleme hakkında müstakil ve ayrıntılı bir araştırma yapılmamıştır. Bu konu, sadece II. Meşrutiyet’in ilanıyla başlayan yeni düzenlemeler bağlamında, Dâhiliye Nezareti tensikatı içinde kısaca ele alınmıştır. Bu makalede, 1908 ve 1909 tarihlerinde vilayet kapı kethüdalıklarının kaldırılması meselesinin dâhiliye nazırı, sadrazam ve kapı kethüdaları arasında, ayrıca Meclis-i Mebusan’da gündeme gelmesi ile çözümüne ilişkin gelişmeler ve bilgiler, arşiv belgeleri ışığında yorumlanarak aydınlatılmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak zamanla ortaya çıkan gelişmeler ve yenilikler, Osmanlı ülkesinde posta işlerinin eskisine göre daha modern ve daha hızlı yöntemlerle yürütülmesini beraberinde getirmiştir. Dolayısıyla, evrak işlerinde kapı kethüdalarının aracılığına gerek kalmamış, 16 Mayıs 1909’da geleneksel Osmanlı sisteminin son kalıntılarından biri olan vilayet kapı kethüdalıkları Meclis-i Mebusan tarafından kaldırılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Dâhiliye Nezareti, 1908-1909 Tensikatı, Kapı Kethüdası, Vilayet Kapı Kethüdalıkları