KAZAN TATAR TÜRKÇESİNİN KAZAN ARDI AĞIZLARI ÜZERİNE

Hülya GÖKÇE

 ÖZET

İdil-Ural sahası Türk lehçelerinden biri olan Kazan Tatar Türkçesinin diyalektoloji çalışmaları incelendiğinde araştırmacıların bu Türk lehçesinin yayılma sahasını göz önünde bulundurarak bazı istisnalar dışında genellikle pek çok ağızdan oluşan üç ana ağız grubunun varlığını kabul ettiği görülür. Bunlar; Orta, Mişer ve Batı Sibir Tatarları ağız grubudur.

Bu ağız gruplarından konuşurlarının Kazan Tatar-Başkurt dil sahasında oldukça geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Orta ağız grubunun ayrı bir önemi vardır. Tatar diyalektologları tarafından kabul gören ortak görüş, Orta ağız grubunun fonetik ve leksik özellikler bakımından yazı dilinin şekillendirilmesinde esas alındığıdır.

Çalışmamıza konu olan Kazan Ardı ağızları, Orta ağız grubu içinde yer almaktadır. Bu ağız grubu Mamadış, Layış, Döbyaz ve Baltaç ağızlarından oluşmaktadır. Kazan Tatar Türkçesi yazı dilinin özelliklerine en yakın Kazan Ardı ağzı ise Baltaç ağzıdır.

Kazan Ardı ağızları incelendiğinde yazı dilinden farklılaşan çeşitli fonetik ve morfolojik özelliklerin bulunduğu görülür. Örneğin bu ağızların bazılarında görülen ayırt edici fonetik özellikler şunlardır: İlk hece konumunda ve /b/, /p/, /ķ/ ünsüzlerinin yanında bulunan /a/ ünlüsünün belirgin ölçüde yuvarlaklaşması (aºlma, aºpa, aºvıl, baºķça, baºlıķ, ķaºr), yazı dilinde ön ses konumundaki /y-/ yerine /c-/ (Kaz.T.Tü.yd. yıl>cıl ‘yıl’, Kaz.T.Tü.yd. yuk>cuk ‘yok’), /c-/ yerine /z-/ (Kaz.T.Tü.yd. cidĩ>zidĩ‘yedi’), /ħ-/ yerine /k-/ (Kaz.T.Tü.yd. ħatın >katın “kadın, hanım (eş), bayan”) seslerinin kullanılması.

Kazan Ardı ağızlarından bazılarında yazı dilinden farklılaşan morfolojik özellikler ise şunlardır: Şimdiki zamanda ikinci çoğul şahıs eki olarak -sıgızd, -sĩgĩzd ekinin kullanılması, soru eki olarak -ma, -me eklerinin kullanılması, -rak,-rek ekleri yerine -(ın)tınnan, -(ĩn)tĩnnen eklerinin kullanılması.

Çalışmamızda Kazan Tatar Türkçesinin ağızlarıyla ilgili çalışmalar taranarak Kazan Ardı ağızlarının yazı dilinden farklılaşan özellikleri örneklerle tespit edilecektir. Çalışmada eş zamanlı ve karşılaştırmalı yöntem kullanılacaktır. Bildirideki amacımız Kazan Tatar Türkçesi ağızları üzerine ülkemizde yapılan çalışmaların azlığından dolayı alan araştırmacılarının gelecekteki bu tür çalışmalarına örnek oluşturmak ve katkı sağlamaktır.

Anahtar Kelimeler: Kuzey-Batı (Kıpçak) Grubu Türk Lehçeleri,KazanTatar Türkçesi, Orta Ağız Grubu, Kazan Ardı Ağızları, diyalektoloji, ses bilgisi, yapı bilgisi.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir